«قازاقتار بىزبەن نانىن ءبولىستى»،– دەيدى ليجبەتا زۋبريتسكايا

«قازاقتار بىزبەن نانىن ءبولىستى»،– دەيدى ليجبەتا زۋبريتسكايا

وتكەن سەنبىدە جۋالى اۋدانىنا قاراستى شاقپاقاتا ەلدى مەكەنىندە وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بەكبولات ورىنبەكوۆ، وبلىس اكىمدىگى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى راحيا تۇرماحانبەتوۆا باستاعان ءبىر توپ جامبىلدىقتار پولشا ەلىنىڭ ازاماتتارىن قابىلدادى. ولار سوعىس جىلدارى جەرلەنگەن پولياك اسكەريلەرىنىڭ بەيىتىنە گۇل قويىپ، تاعزىم جاساۋ ءۇشىن قازاق جەرىنە ارنايى اتباسىن بۇرىپتى. 85 ادامنان قۇرالعان دەلەگاتسيانى پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ سوعىس قۇرباندارى مەن ونىڭ زاردابىن شەككەندەردىڭ ەستەلىكتەرىن ساقتاۋ جونىندەگى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى اندجەي كۋنەرت پەن الماتىداعى پولشا ەلشىلىگىنىڭ باس كونسۋلى اندجەي پاپەج باستاپ كەلدى.

ءدال وسى ماڭدا 1942 جىلى گەنەرال ۆلاديسلاۆ اندەرس باسقارعان ارميانىڭ 212 ساربازى جەرلەنگەن ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا اسكەري تۇتقىنعا الىنعان ازاماتتار جانە ەلىنە قايتار جولدا قازا بولعان كەڭەس لاگەرىنىڭ تۇتقىندارى بار. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، مەملەكەتارالىق كەلىسىم بويىنشا 1941 جىلى گەرمان فاشيستەرىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى اسكەري شەبەرلىككە باۋلۋ ماقساتىندا اتى اڭىزعا اينالعان گەنەرالدىڭ اسكەرى ورتا ازيا اۋماعىندا شوعىرلانعان. الايدا، 1942 جىلى ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ كەسىرىنەن ولاردىڭ كوپشىلىگى مەرت بولعان كورىنەدى.
الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن قوناقتار، الدىمەن، داستارقان ءدام تاتقان ولار حالقىمىزدىڭ قوناقجايلىلىعىنا ەرەكشە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ، ىستىق ىقىلاستارىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە ب.ورىنبەكوۆ پولياكتارعا قىمىز بەن شۇباتتىڭ دەنساۋلىققا پايدالىلىعىن ءتۇسىندىرىپ، اۋرۋعا توتەپ بەرگەندەردىڭ باسىم بولىگى وسى سۋسىندارعا قارىزدار ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءبىز اندجەي پاپەجدى اڭگىمەگە تارتتىق. «جەرلەنگەن ساربازداردىڭ تۋىستارىمەن قاتار، توبىمىزدا بۇرىن قازاقستاندا تۇرعان پولياكتار دا بار. ولار قانشاما جىلدار اراعا سالىپ، تاۋەلسىز، گۇلدەنگەن قازاقستاندى كورۋگە كەلدى. قازاقستاننىڭ نەبارى 22 جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي دارەجەگە جەتۋى وتە كەرەمەت دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە، مۇنداي كەزدەسۋلەر ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتادى. سوعىس جىلدارىندا پولياكتاردىڭ ءبىرازى شەيىت بولدى. ال، امان قالعاندارى قازاق حالقىنا ماڭگى قارىزدار»، – دەدى ول.
وبلىسىمىزداعى پولياك ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى زيراتتاردىڭ اينالاسىنا تازالاۋ، كوگالداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ تۇرادى. بۇل تۋرالى ورتالىقتىڭ مۇشەسى ماگدالينا شەۆچەنكو ايتىپ بەردى. ال، ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا جەر اۋدارىلعانداردىڭ ءبىرى – ليجبەتا زۋبريتسكايانىڭ تاۋەلسىز قازاقستانعا العاش اياق باسۋىنا وسى ساپار سەبەپشى بولعان. ءتورت جاسىندا اكەسى اتىلىپ كەتكەن سوڭ، اناسى ەكەۋى التى جىلعا جۋىق پاۆلودار جەرىنە قونىس تەپكەن. «قازاقتار ۇلكەن جۇرەكتىلىك كورسەتتى. بىزبەن نانىن ءبولىستى، قوي ەتىمەن، قىمىزبەن اسىراپ-باقتى. 1946 جىلى پولشاعا قايتۋعا رۇقسات العان 3000-عا جۋىق ازاماتتىڭ قاتارىندا انام ەكەۋمىز دە بولدىق. الداعى ۋاقىتتا پاۆلودار ولكەسىنە بارعىم كەلەدى. كەشە ءبىز جولدا قازاق ءانىن تىڭداعان ەدىك. مەن بالالىق شاعىمدى ەسىمە الدىم. سىزدەر ۇلكەن مادەنيەت يەسىسىزدەر، اندەرىڭىز قانداي كەرەمەت!» – دەدى ول بىزبەن اڭگىمەسىندە.
سول ءبىر قاسىرەتتى وقيعادان بەرى 72 جىلداي ءوتىپتى. ۋاقىت ەمشى. دەگەنمەن، مارقۇم قانداستارىنىڭ رۋحىنا تاعزىم جاساعان پولياكتاردىڭ كوزدەرى جاسقا، كوڭىلدەرى مۇڭعا تولى. قاي-قايسىسىن اڭگىمەگە تارتپاق بولعانىمىزدا، وتكەندى ەسكە الا وزدەرى سويلەۋگە قينالىپ، جانارلارىنان جاس تامشىلادى. جاقىندارىنا، تۋىستارىنا دەگەن ماحابباتتارى ءبىزدى دە تەبىرەنتپەي قويمادى.

* * *
پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ دەلەگاتسياسى ءتۇس اۋا مەركى اۋدا-نىنا جەتتى. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.ورىنبەكوۆ، وبلىس اكىمدىگى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ر.تۇرماحانبەتوۆا جانە باسقالار قوناقتاردى سىپاتاي اۋىلىندا 1942 جىلى گەنەرال ۆلاديسلاۆ اندەرستىڭ قولباسشىلىعىنداعى سولداتتار جەرلەنگەن زيراتقا اكەلىپ، سوناۋ سۇراپىل جىلدارى وسىندا توپىراق بۇيىرعان پولياك ازاماتتارىن ەسكە الىپ، قۇرمەت كورسەتتى.
بەكبولات سەرىكبەك ۇلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تاعدىردىڭ جازۋىمەن قازاق ەلىندە جەرلەنگەن پولياك اسكەريلەرىن ەسكە الىپ، تاعزىم ەتۋشىلەردى وڭىرىمىزدە قارسى الىپ، قاۋىشقانىمىزعا قۋانىشتىمىز دەپ ريزالىعىن ءبىلدىردى. سونداي-اق، ول قازاقستان مەن پولشا ەلىنىڭ دوستىق بايلانىسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن جانە ەكىجاقتى ىزگى بايلانىس ءارى قاراي جالعاسا بەرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى.
ودان سوڭ ءسوز العان پولشا مەملەكەتىنىڭ ارداگەرلەر جانە قايتا اقتالعاندار ءىسى جونىندەگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى يان چەحانوۆسكي قازاق ەلىنە، مەركىلىكتەرگە قازاقي اق پەيىلىمەن قارسى الىپ، قۇرمەت كورسەتكەندەرى ءۇشىن العىس ايتىپ، بۇل ساپاردىڭ ساياسي جانە تاربيەلىك مانىنە توقتالدى. ول قازاق حالقىنىڭ مەيماندوستىعى، مەيىرىمدىلىگى، سوناۋ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ارىپ-اشىپ كەلگەن پولياك اسكەرىنە جاساعان قامقورلىعى ءۇشىن شەكسىز رازىلىعىن قازاق تىلىندە جەتكىزدى. ال، پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ سوعىس قۇرباندارى مەن ونىڭ زاردابىن شەككەندەردىڭ ەستەلىكتەرىن ساقتاۋ جونىندەگى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى اندجەي كۋنەرت بۇگىندە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەسكەرتكىشتەردىڭ بارلىعى قورعاۋعا الىنعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. سونان سوڭ، سىپاتاي اۋىلىنداعى پولياك اسكەريلەرى جەرلەنگەن زيراتتى كۇتىمگە الىپ، ادامگەرشىلىك تانىتقانى ءۇشىن سىپاتايلىق اسلان كيكينادزە مەن جۇبايى اميريا كيكينادزەگە پولشا ۇكىمەتىنىڭ مەدالدارىن سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى.
بۇدان كەيىن وتكەن جىلى عانا اينالاسى قورشالىپ، پولشا مەملەكەتىنىڭ قولداۋىمەن ورناتىلعان ون توعىز اسكەري مارقۇمعا ارنالعان ەسكەرتكىشكە پولياك حالقىنىڭ، پولشا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ، سونداي-اق، وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆتىڭ اتىنان گۇل شوقتارى قويىلدى. قاسيەتتى سۋ شاشىلىپ، شىراقتار جاعىلدى. سالتاناتتى جيىن سوڭىندا ب. ورىنبەكوۆ پولشا ەلىنىڭ ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ءمينيسترى ا. كۋنەرتكە قازاق ەلى اتىنان ارنايى اعاشتان ويىلىپ جاسالعان سىيلىقتى تاپسىردى. سول سياقتى پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ سەيما سەناتورى اندجەي وۆچارەح، پولشا ەلى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى ۆالدەمار ستگاۋكوۆسكي، گەنەرال ۆەسۋاف گرۋدجينسكي جانە پولشا ەلشىلىگىنىڭ الماتىداعى باس كونسۋلى اندجەي پاپەجگە «ورتاعاسىرلىق مەركى قالاسى» اتتى تاريحي كىتاپتى تارتۋلادى.

* * *
اتالمىش دەلەگاتسيا سول كۇنى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنا بەتتەدى. سۇراپىل سوعىس ءورتىنىڭ سونگەنىنە 69 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، وتكەن كۇننەن قالعان بەلگى بار. ۇلى وتان سوعىسى ونداعان ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن جالمادى. ولاردىڭ ىشىندە پولياك سولداتتارى دا بولدى. 1942 جىلدىڭ جازىندا گەنەرال ۆ. اندەرس باسقارعان شىعىستاعى پولياك ارمياسىنىڭ قۇرامىنداعى 49 جاۋىنگەر-تۇتقىن ەلىنە قايتاردا اجال قۇشتى. ولاردىڭ بارلىعى دا لۋگوۆوي تەمىر جول بەكەتىنىڭ ماڭىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەن ەكەن.
پولياكتار ءوز باۋىرلارىن ۇمىتپايدى، ۇمىتقان دا ەمەس. وسىعان دەيىن دە ولار باۋىرلاس سولداتتارىنىڭ قابىرىنە كەلىپ، ءتاۋ ەتكەن. زيرات باسىندا 49 بوزداقتى ەسكە الۋ ءراسىمى ءوتىپ، ولاردىڭ باسىنا شىراق جاعىلىپ، گۇل شوقتارى قويىلدى. پولياكتار قانداستارىن تەبىرەنە ءۇنسىز ەسكە الدى. رۋحتارىنا تاعزىم ەتتى.

نازگۇل ابۋشارىپقىزى،
سەرىك قۇرالباي،
سەيسەن قوجەكە
«اق جولدىڭ» تىلشىلەر توبى.

جۋالى-مەركى-ت.رىسقۇلوۆ اۋداندارى.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>