قۇلان قالاشىعى تۋريستىك ورتالىققا اينالا ما؟

قازاققا عاجاپ قۇت بولىپ قونعان ازاتتىققا قول جەتكەلى جوعىمىز تۇگەندەلىپ، وشكەنىمىز جاندى. شۇكىر، تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قويناۋىنا عاسىرلار قۇپياسىن بۇككەن تاريحي مەكەندەرىمىزدىڭ تۇڭعيىعىنا ءۇڭىلىپ، وتكەنىمىزدى تارازىلايتىن دەڭگەيگە جەتتىك. الاساپىران زاماندا الاس-كۇلەس كۇيگە تۇسكەن قازاق ءۇشىن بۇل كەزىندە ارمانعا اينالماپ پا ەدى؟! بۇگىن سول قول جەتپەستەي كورىنگەن اسىل مۇرات، اسقاق ارمان ورىندالا باستادى.

تاريحتىڭ تاڭبالارى مەن بابالار مۇراسى جاسىرىنعان، قاسيەت دارىپ، قۇت قونعان قازاق دالاسىنىڭ قاي قيىرى دا قۇندىلىقتارعا باي. ىقىلىم زاماننىڭ ەستەلىگىنە اينالعان جادىگەرلەردىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنى دا ەرەكشە. جون-جوتانىڭ، قىر-قىراتتىڭ قوينىندا قالعان، ميداي جازىق دالا توسىندەگى قۇندىلىقتاردى ارشىپ، ونى زەردەلەۋ دە ەلدىكتىڭ ەرەن ۇلگىسى. بابالار اماناتىنىڭ ورىندالۋى.

بايىرعى بابالاردىڭ ەرلىككە تولى جورىقتارى مەن جولى، ءداستۇر-سالتى سايىن دالانىڭ قۇشاعىندا قالعان-دى. ەندى سول داۋىرلەر قۇپياسى قايتا اشىلىپ، قازاقتىڭ عاجابى تانىلا ءتۇستى. البەتتە، ءار جىلداردىڭ تاريحي تىزبەگى ساباقتاسا كەلىپ، تۇتاس تاريحتى قۇرايتىنى الىمساقتان ايان. ونى جاھان جۇرتى دا تانىپ، ساق پەن عۇننىڭ مەكەنىنە اينالعان قازاق دالاسىنىڭ باعاسىن دا بەرىپ ۇلگەردى.
2014 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەلىمىزدەن سەگىز تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش ەنسە، سونىڭ بەسەۋى جامبىل جەرىنە تيەسىلى. سول ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى اۋماعىنداعى قۇلان قالاشىعى.
سونادايدان مەنمۇندالاپ كوزگە تۇسەتىن بيىك توبەنىڭ قاتپارىندا قانشا تاريح جاتىر دەسەڭىزشى. قالاشىق قويناۋىنداعى تاريحتى تانۋ ماقساتىن كوزدەگەن تاريحشى-ولكەتانۋشى ۆ.بارتولد ءحىح عاسىردىڭ اياق تۇسىندا العاش زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كىرىستى. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى زەردەلەۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان سۋرەتشى دۋدين تارتى (لۋگوۆوە) ارقىلى ءوتىپ بارا جاتىپ بىلاي دەپ جازعان: «…جولدى قيعاش كeciپ ءوتىپ، ەكى قاباتتى ۇلكەن توبەگە تىرەلەتىن ونشا بيىك ەمەس ۇزىن (جارتى شاقىرىمداي) ءۇيىندى جالدى بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. توبە «ەليپس» تۇرپاتتى جانە ونشا تەرەڭ ەمەس ورمەن قورشالعان. ەلدى مەكەننەن جانە ءۇيىندى جالدان شىعىسقا قاراي شاقىرىم جەردە ءبىر-بىرىنە پاراللەلدى سوزىلعaن ەكىنشى ءۇيىندى جالدىڭ ىزدەرi كەزدەسەدى». سونداي-اق ول كونە قۇرىلىستاردىڭ قالدىعى بولىپ تابىلاتىن توبەشىكتەر تۋرالى دا وي قوزعاعان.
كەزىندە زەرتتەۋشىلەر قۇت قونعان مەكەندى بip اۋىزدان جەتىسۋدىڭ ورتاعاسىرلىق بەلگىلى قالاسى قۇلانمەن تەڭەستىرگەن. قۇلان قالاسى العاش رەت جەتىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا جاتاتىن جازبا دەرەكتەردە كەزدەسەدى. قىتاي تاقۋاسى سيۋان-تسزياننىڭ جول باعدارلاماسىندا جانە تان ديناستياسىنىڭ تاريحىندا قالا تسزيۋي-لان دەگەن اتپەن اتالعان كورىنەدى.
مۇنداعى قازبا جۇمىستارى نەگىزىنەن 2015 جىلى باستالعان-دى. تاريحي دەرەكتەردە قۇلان ءىرى قالا اتالعاندىقتان، قازىرگى تاڭدا ونىڭ تەرەڭىنە بويلاۋدىڭ ءمانىسى دە زور. سوندىقتان بولار، قالاشىقتاعى جۇمىس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەمەكشى، قۇتتى مەكەندەگى زەردەلەۋ ءىسى بيىلعى جىلى دا جالعاسىپ، تامىز ايىندا توقتادى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن جولىمىز تۇسكەندە ارحەولوگيالىق جاساق باسشىسى سەرىك اقىلبەك قۇلاننىڭ سان قاتپارلى تاريحى جايلى دەرەكتەردى جايىپ سالدى. «قۇلان قالا جۇرتىنداعى قازبا جۇمىستارىن ورتالىق بولىكتەن باستاعاندى ءجون دەپ بىلدىك. مۇندا ءۇش قالا قۇرىلىسى بار ەكەنى ءمالىم بولدى. جوعارى قاباتتان XVII-XVIII عاسىرلارعا جاتاتىن زيراتتى بايقادىق. اسىلىندە يسلام دىنىندە ادامدى بيىك جەرگە جەرلەۋ ءداستۇرى ەجەلدەن بار. سول تانىمعا سالساق، مۇندا يسلام ءدىنىن قابىلداعان ادامدار بولعان بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ويعا ورالادى. قالاشىقتىڭ ەكىنشى قۇرىلىس قاباتى ءحى-ءحىى عاسىرلارداعى قاراحان داۋىرىمەن ساباقتاس. قازىرگى كەزدە ءداۋىر تۇلعالارىنىڭ بولمەلەرى اشىلىپ، بىرقاتار جايتتار ءمالىم بولا باستادى. ال ءۇشىنشى قابات حان سارايى بولۋى ىقتيمال. مۇندا عيباداتحانا ورنى اڭعارىلادى. جەكەلەگەن ەكى بولمە كوزگە تۇسەدى. ونىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە ءدالىز بولمە بار ەكەن. قابىرعالار اق بوياۋمەن ادىپتەلىپ، سان قيلى بەينەلەرمەن كومكەرىلىپتى. وسى جەردە كىسى بەينەلەرى مەن باتىرلارعا ءتان كيىم كيىپ، تۇلپارعا ءمىنىپ قولىنا قىلىش ۇستاعان ادامداردىڭ سۋرەتتەرى ۇشىراسادى»، – دەيدى ول.
عيباداتحانانىڭ سولتۇستىك-شىعىس قابىرعاسى مەن وڭتۇستىك-باتىس قابىرعاسى سازدان جاسالعان ويۋ-ورنەكتەرمەن ادىپتەلىپتى. تاعى ءبىر قىزىعى قابىرعالاردىڭ استىڭعى جانە ۇستىڭگى بولىكتەرىنە جۇزىمدەر مەن جاپىراقتار بەينەلەنىپتى.
ارحەولوگ قۋانىش شوقاەۆتىڭ ايتۋىنشا مۇنداعى حان بولمەسىندە ادام وتىراتىن ورىندارعا باسپالداق ارقىلى كوتەرىلىپ شىعاتىن بولعانعا ۇقسايدى. بولجام بويىنشا ول ورىنداردا ۋازىرلەر وتىرعان كورىنەدى. سونىمەن قاتار بولمەنى جارىقتاندىرۋ ماقساتىندا شام ورنالاستىرۋ ءۇشىن ارنايى ويىقشالار دا جاسالىپتى. سونداي-اق ارحەولوگ كەلەشەكتە قۇلان قالاشىعىنان اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي سالۋ كەرەكتىگىن دە ايتىپ قالدى. ونىڭ ويىنشا الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جاڭالىق اشىلاتىن سەكىلدى. ال قۇلان قالاشىعى كەلەشەكتە تۋريستىك ورتالىققا اينالۋى بەك مۇمكىن.
وندا بىرقاتار جۇمىستار جەمىستى جۇرگىزىلگەنىمەن، شارۋا تولىعىمەن قاشان اياقتالاتىنى بەيمالىم. ويتكەنى قازبا جۇمىستارى قارقىن العان سايىن تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ جاتىر. تاريحي ورىننان تابىلعان قۇمىرالار، لەگەن كەيپىندە جاسالعان داستارحان بولىكتەرى ءتول تاريحىمىزدىڭ بايلىعى ىسپەتتەس. ارحەولوگتار مۇنداي جادىگەرلەردىڭ تابىلا تۇسەتىنىنە ءالى سەنىمدى.
بۇگىنگى تاڭدا بەلگىلىسى، ازىرگە 2018 جىلعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق قازىنادان قارجى قاراستىرىلماپتى. ايتكەنمەن، «ەجەلگى تاراز» تمقم-نىڭ ءبولىم باسشىسى الماس مۇحتاروۆتىڭ ايتۋىنشا، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلۋى نەمەسە گرانت ارقىلى قاراجات ءبولىنۋى مۇمكىن.
قۇلانداعى قازبا جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى. ايتكەنمەن قالاشىقتان تۋريستىك ورتالىق جاساي الامىز با، جوق پا، ول ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىندەگى ءىس.

 

تابيعات ابايلداەۆ

ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى.

About admin

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>