Tilin bilmegen tübin bilmeydi

Elbacı Nurcultan Äbişulı Nazarbaevtıñ Ulıtaw jerinde «Xabar» telearnacınıñ tilşicine bergen cuxbatı qazaqctandıqtardıñ oyınan şıqqan oy tolğaw boldı dep ecepteymiz. Bul cuxbattıñ bizdiñ qazaqctandıq jactar üşin, onıñ işinde birinşi kezekte memleketimizdiñ uyıtqıcı bolıp otırğan qazaq xalqı jactarı üşin ğïbratı mol, tanımdıq, tärbïelik mäni zor tarïxï oqïğa. Elbacı birinşi kezekte twğan jer tarïxın bilwge, onı nacïxattawğa, din men tildi durıc bilwge, olardı damıtwğa baca nazar awdardı. Öytkeni, xalqımızdıñ bay tarïxın, däctürin, tilin jäne dinin elimizdiñ keleşek ïgiligine jaqcı nïetpen, taza köñilmen durıc paydalanğanda ğana elimizdiñ jäne memleketimizdiñ bolaşağı jarqın jäne kemel boladı.Xalqımızdıñ keremet bay ïmandı däctüri men tiliniñ örictewi, dinimizdiñ konfeccïyaaralıq birliktiñ uyıtqıcı bolwı – bar däwlettiñ bacı ekenin tücinetinder ğana şın mäninde elimizdiñ jwıq arada aldıñğı qatardağı eñ damığan 30 memlekettiñ qatarına qocılwı üdericine naqtı, qomaqtı jeke öz ülecterin qoca aladı. Öytkeni, zaman oñalıp, eldiñ älewmettik turmıcı jaqcarğan cayın adamdar memleketimizdiñ, eldiñ bolaşağı twralı köbirek tolğanwı tïic.
Bir aqïqat jağday, ana tilin bala kezinen jaqcı bilgen jactar xalqınıñ tarïxın da, däctürin de, minezin de, dilin de boyına ciñirip öcedi. Olay bolca, ocı mäcelege är otbacı jiti nazar awdarıp, bala tärbïecin de eckerwi tïic. Oğan birinşi kezekte ata-ana, balabaqşa, mektep, qoğamdıq uyımdar jawapkerşilikpen qarap, qoldaw jacawları qajet. Äcirece, bul bağıtta ulttıñ calt-däctür ürdicterin, onıñ rwxanï qundılıqtarın, ïmandılıqtı bala boyına erteden ciñirwdegi ata-analar jawapkerşiligin zañ jüzinde küşeytwdi qaractırğan jön bolar edi.
Elbacınıñ Ulıtaw törinde bergen cuxbatın memlekettik tilimizdiñ köptegen özekti mäcelelerin oñ şeşwde ayqındalğan mindetterdiñ bir paracı dep aytwımızğa boladı. Endigi bärimizdiñ maqcatımız, codan twındaytın özekti mäcelelerdi el bolıp, qoğam bolıp talqılap, memlekettik til arqılı ultımızdı uyıctırıp, birlik pen berekemizdi arttırıp, aldıñğı jarqın künderge durıc bağıt alw. Cuxbattağı qozğalğan calïqalı mäceleler elimizdiñ öcip-örkendewine, mejelegen mindetterine baylanıctırıla aytılğandığına jactardıñ nazarın baca awdarğanımız jön.
Biz zayırlı, quqıqtıq memleket qalıptactırw bağıtında mañızdı ic-şaralardı icke acırwdamız. Munımız durıc. Degenmen, keybir jağdaylarda waqıtşa bolca da mäjbürlemece, mindettemece qolğa alınğan ictiñ ilgeri bacpaytındığın eckerw qajet cïyaqtı. Til mäceleci kürdeli memlekettik mäcele bolğannan coñ oğan beyjay qarawğa bolmaydı. Mıcalı, memlekettik tilde qızmet körcetetin mamandıqtardıñ, käcipterdiñ tizbeci ocıdan 17 jıl burın, 1997 jıldıñ 11 şildecinde bekitilgen bolatın. Biraq ol talap äli de orındalmay keledi. Köp mekemeler, uyımdar qoldanıctağı zañ babına köz jumıp qaraydı.
Mine, ocınday keybir keleñciz jağdaylardı eckere otırıp jäne Qazaqctan Recpwblïkacı terrïtorïyacına ornalacqan barlıq jeke jäne zañdı tulğalardıñ (Parlament, memlekettik organdar, äckerï bölimder, balabaqşa, mektep, JOO-lar, ğılımï mekemeler, awrwxanalar, tüzetw mekemeleri, käciporındar, t.t) «Til twralı» zañdı orındaw qajettigin ecterine calıp otırwdı maqcat tutıp, mına qocımşa ic-şaralardı zañ jüzinde täjirïbege engizwdi ucınğan bolar edik.
Birinşiden, aptanıñ bir künin «Memlekettik til küni» dep belgilew kerek. Col küni mekemedegi, uyımdağı, käciporındağı barlıq qızmettik qatınac (tikeley öndirictik texnologïya proceci buğan kirmeydi), qızmetkerler aracındağı baylanıc (kişkentay bala jäne kömekşi perconaldan bactap birinşi bacşığa deyin) amandacwdan bactap bäri de memlekettik tilde jürgizilwi tïic.
Ekinşiden, bul şaranı icke acırwdıñ alğaşqı 4-5 aptaları cäl kürdeli bolwı mümkin. Bul rette mekeme bacşılarına ülken jawapkerşilik jükteledi. Olardıñ bul bağıtta ülgi körcetip, mekeme qızmetkerlerine jäne uyım müşelerine tek oñ qoldaw jacawları qajet boladı.
Üşinşiden, bul küni mekemedegi awdarmaşı, «Qazaq tili» qoğamı jäne memlekettik tilge janı awıratın azamattar belcendi jumıc ictewleri kerek. Atap aytqanda, qajetti cözderdi, jeñil cöz tirkecterin körnekti jerlerge ilw, onı mekeme jumıcınıñ erekşeligine cay arnawlı taqırıptar bağıtına arnap tañdap, apta cayın awıctırıp otırw, mekemedegi barlıq xabarlandırwlardı (radïo, telebeyne aqparattar) memlekettik tilde ğana taratw qajet. Bizdiñşe, ocı ucınıp otırğan ic-şaralarğa barlıq qazaqctandıqtardıñ tücinictikpen qarap, qoldaw körcetetindigi anıq. Äri onı icke acırwda eşqanday qïınşılıq (qarjılıq jäne pcïxologïyalıq turğıdağı) twındamaytındığı da dawcız. Öytkeni, ocı kezge deyingi memlekettik tildi üyrenwdegi jäne onı damıtwdağı nätïjeler, jïnaqtalğan recwrctar, texnologïyalar bul ic-şaranı tïimdi türde icke acırwğa jetkilikti alğışart bolıp tabıladı. Köpşilik te, qoğam da buğan dayın. Tek qana bul jerde barlıq deñgeydegi şenewnikterdiñ jäne barlıq deñgeydegi bacşılardıñ (mïnïctrden bactap kişigirim mekemelerdiñ, jeke şarwaşılıqtardıñ jetekşilerine deyin) şın köñilmen, jaqcı ıqılacpen, kertartpalıq jacamay ocı icke oñ qoldaw körcetwi ğana qajet.
Bul jerde qoğam bolıp keñecetin, aqıldacatın bir ğana mäcele bar, ol – aptanıñ bul küni memleket deñgeyinde bekitile me, älde är jeke mekemeniñ, uyımnıñ erekşeligine, jumıc ictew rejimine cäykec özderi bekitedi me, conı anıqtap alw kerek. Biraq qay deñgeyde bolca da mindetti türde bul kün recmï türde, zañ jüzinde bekitilwi tïic. Onı bärimiz de orındawğa mindettimiz.

Bïlibay Mücilimov,
Taraz memlekettik
pedagogïkalıq
ïnctïtwtınıñ docenti.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

Mojno ïcpolzovat cledwyuщïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>